بازخوانی تاریخی و حقوقی نام خلیج‌فارس بر پایه مستندات جغرافیایی و بین‌المللی

خلاصه:
گزارش با استناد به اسناد سازمان ملل و منابع تاریخی نشان می‌دهد نام «خلیج‌فارس» از دوران هخامنشی تا آثار یونان باستان، دانشمندان اسلامی، نقشه‌های اروپایی و قراردادهای منطقه‌ای، همواره عنوان رسمی و تاریخی این آبراه بوده و اجماع جهانی بر همین نام وجود دارد.

چرا نام‌ها در گذر تاریخ مهم هستند؟

• نام‌های جغرافیایی بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ما هستند و مانند آثار باستانی باید حفظ شوند. تغییر یا تحریف آن‌ها به معنای نادیده گرفتن تاریخ است.
• خلیج فارس در جنوب غربی آسیا و در جنوب ایران قرار دارد. ایران طولانی‌ترین خط ساحلی را در امتداد این خلیج داراست.
• این آبراه به‌دلیل قرار داشتن در موقعیتی ژئوپلیتیک، از دیرباز نقشی حیاتی در تاریخ، جغرافیا و تجارت منطقه داشته است.
• گزارش حاضر به بررسی ریشه تاریخی نام «خلیج‌فارس» می‌پردازد و تمامی مطالب آن بر اساس سند «Historical, Geographical and Legal Validity of the Name: PERSIAN GULF» نوشته شده است. این سند توسط گروهی از کارشناسان اسامی جغرافیایی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۶منتشر شده است.

ریشه‌های باستانی نام خلیج فارس

دوران هخامنشیان (۳۳۰-۵۵۹ پیش از میلاد): همزمان با قدرت‌گیری امپراتوری پارس، نام «دریای پارس» به طور گسترده در متون ثبت شد.

کتیبه داریوش بزرگ در کانال سوئز (قرن پنجم پیش از میلاد) به وضوح از آبراهی که از پارس شروع می‌شود، با نام «دریای پارس» یاد می‌کند.

جغرافی‌دانان و مورخان یونان باستان:

هکاتئوس (حدود ۵۰۰پیش از میلاد) در نقشه جهان خود، خلیج فارس را مشخص کرده است.

هرودوت (حدود ۴۵۰ پیش از میلاد) و بطلمیوس نیز از نام خلیج فارس (Sinus Persicus) استفاده کرده‌اند.

اجماع نظر مورخان و جغرافی‌دانان آن دوره بر نام «خلیج فارس» بوده است.

خلیج فارس در دوران طلایی اسلام

با ظهور اسلام و گسترش آن، دانشمندان مسلمان و عرب این نام تاریخی را از منابع یونانی و رومی وام گرفته و به کار بردند.

اجماع دانشمندان: بیش از ۳۰ کتاب مهم تاریخی، جغرافیایی و ادبی نوشته شده توسط دانشمندان برجسته مسلمان و عرب از قرن دوم هجری به بعد (مانند خوارزمی، یعقوبی، استخری، مسعودی، ابن حوقل، بیرونی، مقدسی، یاقوت حموی و…) همگی از نام‌هایی چون «بحر فارس»، «خلیج فارس» یا «دریای پارس» استفاده کرده‌اند.

خلیج‌فارس در نقشه‌ها و اسناد اروپایی

نقشه‌ها و اسناد رسمی پرتغالی‌ها (از سال ۱۵۰۷ میلادی به بعد) به طور مداوم از نام‌های Mare de Persia، Sinus Persico و معادل‌های آن استفاده کرده‌اند.

در قراردادهای متعدد میان کشورهای منطقه (مانند کویت، عربستان، عثمانی، امارات) و قدرت‌های اروپایی (از ۱۵۰۷ تا ۱۹۶۰ )، نام «خلیج فارس» (یا معادل عربی آن «الخلیج الفارسی») به کار رفته است.

نقشه‌های رسمی تهیه شده توسط دولت بریتانیا، به ویژه نقشه‌های مربوط به هند و مناطق دریایی شرق سوئز، همگی به وضوح نام «PERSIAN GULF» را نشان می‌دهند.

از بین بیش از ۶۰۰۰ نقشه تاریخی منتشر شده تا سال ۱۸۹۰، اکثریت قریب به اتفاق (به جز موارد معدود و قابل بحث) نام خلیج فارس را ثبت کرده‌اند.